Phoenix Anka’nın açtığı simülasyon konusundan sonra, illüzyonda farkındalığımızı artıracak araçları düşünürken 6 sene kadar önce araştırdığım mekan meselesi geldi aklıma. Paylaşmak istedim. Günün çoğunu geçirdiğimiz binalar ve sokakların geometrisi zihnimizi ve beyin dalgalarımızı nasıl şekillendiriyor?
İşin nöro-bilimsel tarafı oldukça net: Tavanı yüksek, dairesel ya da kubbeli mekanlara girdiğimizde beynimiz stresi düşürüp yüksek odaklanma ve yaratıcılık frekanslarına (Alfa ve Gama dalgalarına) geçiyor (Bermudez et al., 2014). Ama kutu gibi, basık ve dik açılı odalara tıkıldığımızda zihnimiz de otomatik olarak dar ve rutin bir çalışma moduna sabitleniyor (Meyers-Levy & Zhu, 2007).
Eski medeniyetler bunu çok iyi biliyordu. Göbeklitepe’deki T sütunların dairesel ve iç içe geçmiş Venn şeması benzeri yerleşimi (Haklay & Gopher, 2020) veya Babil Kulesi’nin dikey formu, insan zihnini açmak ve algı eşiğini yükseltmek için tasarlanmış birer "biyo-anten" gibiydi.
Peki sonra ne oldu?
İkinci Dünya Savaşı sonrası Marshall Planı ile şehirler hızla sanayileşip betonlaşırken (Pinkney, 1958), mimari de "insanı iyileştiren bir sanat" olmaktan çıkıp kitleleri kontrol eden bir düzen aracına dönüştü. Le Corbusier’nin "Ev, içinde yaşanılan bir makinedir" lafı tam da bu zihniyeti özetler: İnsanı zihnini açan o organik yapılardan koparıp, dik açılı beton kutulara hapsetmek ve beynini standart bir frekansta tutmak.
Ancak mekan sadece soğuk betondan ibaret değil; bizim o mekanla kurduğumuz duygusal bir bağ ("yer duygusu" / Topophilia) var (Tuan, 1974). Şehir bizi kutulara hapsetmeye çalışsa da özgürlük o katı yapının "küçük çatlaklarında" saklı (Lefebvre, 2015). Nitekim 1950'lerde Guy Debord ve Sitüasyonistler, şehrin insanı uyutan bu ızgara yapısına karşı "Çıplak Kent" (The Naked City) haritalarıyla isyan ederek rastgele yürüyüşler ve sokak oyunlarıyla zihinde yeni algı kapıları açmaya çalıştılar (Debord, 1957).
İşte tam bu noktada günümüzden muazzam bir örnek devreye giriyor: Steven Holl ve mimari ile sinirbilimi birleştiren "Ex of In House" projesi.
Holl, tamamen nesnesel ve kutulaşmış mimariye karşı çıkıp, sinirbilim ve mimari arasındaki o gizli bağlantıyı keşfediyor: İnsanın soyutlamaya olan derin ihtiyacı. Tasarladığı evde hiç geleneksel oda yok; bunun yerine kesişen dairesel küreler, Venn şemaları ve ışığı kıran geometrik kesişimler var. Batıdan giren bir güneş ışığı karşı kürenin camında parladığında, tam anlamıyla geometri vasıtasıyla zihinsel bir enerji yaratılıyor (Holl, 2016). Holl'un "Her mekan kutsaldır" diyerek manifestolaştırdığı bu yaklaşım; insanın beton kutular içinde sıkışan beynini tekrar o antik çağlardaki alfa/gama frekanslarına, yani yüksek farkındalık moduna uyandırıyor.
Uzun lafın kısası: Modern kentin dik açılı kutuları bizi simülasyonun rutin komutlarına hapsederken; dairesel/küresel formlar, mekandaki doğru geometri ve kentsel rutinleri bozmak beyin dalgalarımızı dönüştüren birer anahtara dönüşüyor.
Bu simülasyonda algı eşiğini aşmak ve farkındalık kazanmak istiyorsak, önce içinde yaşadığımız kutulardan ve ezberlenmiş sokaklardan kafamızı kaldırmak gerekiyor.
Bermudez, J., et al. (2014). Neuroscience and Architecture: Experiencing Contemplative Spaces. Frontiers in Human Neuroscience.
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnhum.2014.00858/full Debord, G. (1957). The Naked City: Illustration de l'hypothèse des plaques tournantes en psychogéographie.
https://tijdschriftkunstlicht.nl/wp-content/uploads/mind-the-map.christopher-collier.the-naked-city.pdf Haklay, G., & Gopher, A. (2020). Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe. Cambridge Archaeological Journal.
https://www.cambridge.org/core/journals/cambridge-archaeological-journal/article/geometry-and-architectural-planning-at-gobekli-tepe/ Holl, S. (2016). Ex of In House Project & Manifesto. Steven Holl Architects.
https://www.stevenholl.com/project/ex-of-in-house/ Lefebvre, H. (2015). Critique of Everyday Life. Verso Books.
https://www.versobooks.com/products/2126-critique-of-everyday-life Meyers-Levy, J., & Zhu, R. (2007). The Influence of Ceiling Height: The Effect of Priming On the Type of Processing That Is Triggered. Journal of Consumer Research.
https://academic.oup.com/jcr/article-abstract/34/2/174/1792683 Pinkney, D. H. (1958). Napoleon III and the Rebuilding of Paris. Princeton University Press.
https://www.scribd.com/document/504896146/Boron-Haussmann-and-Planning-of-Paris Tuan, Y.-F. (1974). Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values. Columbia University Press.
https://cup.columbia.edu/book/topophilia/9780231073950
