Özel finans (PriFi), bir işlemin her aşamasını varsayılan olarak özel, güvenli ve doğrulanabilir hale getirmeyi amaçlayan bir altyapı tasarım felsefesidir.
PriFi, gizlilik ve güvenliği bir işlemi tamamlamak için kullanılan altyapının özellikleri olarak ele alır. Gizliliği tek bir aşamaya eklemek veya bir operatörün sözüne güvenmek yerine, bu ilkeleri işlemin tüm tedarik zinciri boyunca uygular.
Bu terim, günümüzde halka açık blok zincirlerinin işleyişindeki belirli bir eksikliğe yanıt olarak ortaya çıkmıştır. Blok zincirleri, bir işlemin gerçekleştirilmesi sırasında güçlü garantiler sunar. Ancak, bir işlemin yaşam döngüsündeki diğer aşamalar genellikle halka açık olarak ya da şeffaf olmayan, merkezi sistemler aracılığıyla gerçekleşir.
PriFi, tüm aşamalarda yerel olarak işletilen ve gizliliği koruyan bir altyapı kullanmayı amaçlar. Bu sayede katılımcılar, hassas finansal bilgileri gereksiz yere ifşa etmeden veya güvenlik açığı bulunan aracılara güvenmek zorunda kalmadan, taahhütlerin yerine getirildiğini doğrulayabilirler.
1-Bir İşlemin Aşamaları Nelerdir?
Bir işlem yedi aşamadan geçer: keşif, durum tespiti, müzakere, sözleşme, emir verme, takas ve icra. Her aşamanın kendine özgü riskleri vardır.
Keşif: İstediğiniz şeye kimin sahip olduğunu bulmak
Durum Tespiti: Karşı tarafın iddia ettiği kişi olduğunu doğrulamak
Müzakere: Fiyat ve şartlar üzerinde anlaşmak
Sözleşme: Yürürlük kazanacak şekilde taahhütte bulunma
Sipariş Verme: Kimin işleminin ne zaman gerçekleşeceğine karar verme
Ödeme: Değerin aktarıldığı aşama
Yürütme: Sonucun kesinleşmesini sağlama
Halka açık blok zincirleri, işlemleri doğrulanabilir hale getirerek ödemenin güvenliğini sağlamak üzere tasarlanmıştır. Bunu genellikle işlem verilerini, adresleri ve çoğu durumda bakiyeleri gösteren şeffaf defterler aracılığıyla gerçekleştirirler. Sonuç olarak, diğer altı aşama halka açık ortamlarda veya gizlilik göz önünde bulundurularak tasarlanmamış altyapılarda gerçekleşebilir.
Bu aşamalardan herhangi biri açığa çıktığında, risk yaratabilir ve maliyetleri artırabilir. Dış taraflar, niyetleri ve bağlantıları izleyebilir, bakiyeleri veya karşı taraf ilişkilerini hedef alabilir, bir anlaşmayı yanlış göstermek için arayüzleri manipüle edebilir veya blok sırasını belirleyen altyapıyı tespit edip baskı uygulayabilir. Yalnızca uzlaşmayı güvence altına almak, işlem tedarik zincirinin diğer kısımlarındaki riskleri ortadan kaldırmaz.
2-PriFi Neden Önemlidir?
PriFi önemlidir çünkü kullanıcıların ve kurumların, taahhütlerini yerine getirmek veya hassas bilgileri korumak için aracılara güvenmek zorunda kalma sıklığını azaltmayı amaçlamaktadır.
PriFi, iki genel taahhüt türü arasında ayrım yapar: motivasyonel ve zorunlu. Motivasyonel taahhütler, bir kuruluşun sözünü tutması için itici güçlere, örneğin itibarına veya teminatını kaybetme riskine dayanır. Zorunlu taahhütler ise teknik veya ekonomik kısıtlamalar kullanarak bir taahhüdü ihlal etme imkânını ortadan kaldırır ya da bunu aşırı pahalı hale getirir.
Takas katmanı dışındaki kripto altyapısının büyük bir kısmı, motivasyonel taahhütlere dayanmaktadır. Operatörler, saklama kuruluşları ve barındırma hizmetlerinin taahhütlerini yerine getireceklerine güvenilir; taahhütlerini ihlal etmeleri teknik olarak engellenmez. Buna karşılık, blok zinciri tabanlı takas, bazı taahhütleri protokol tarafından uygulanan kurallara dönüştürebilir. PriFi, katılımcıların taahhütlerini ihlal etme ve dışarıdan gelenlerin işlem döngüsünün her aşamasına müdahale etme imkânlarını azaltarak bu yaklaşımı genişletmeyi amaçlamaktadır.
Kullanıcılar açısından bu, güvenerek kabul etmek zorunda oldukları garantilerin sayısının azalması anlamına gelir. Kurumlar açısından ise, yalnızca politika veya itibara değil, sistem tasarımına dayalı olarak kullanıcılara, karşı taraflara ve piyasalara doğrulanabilir taahhütlerde bulunma imkânı sunar.
3-PriFi Pratikte Nasıl İşliyor?
PriFi, özel işlem kanallarını, kullanıcı tarafından kontrol edilen yazılımları ve seçici bilgi paylaşımını, kuralların ve sonuçların doğrulanabilirliğini korurken veri ifşasını sınırlayan uzlaşma ve uygulama sistemleriyle birleştirir.
Kurumlar açısından PriFi, doğrulanabilirliğini koruyan özel işlem ortamlarını destekleyebilir. İşlem karşı tarafları, pozisyonlar ve ticari açıdan hassas şartlar korunurken, bir işlemi düzenleyen kurallar ve sonuçlar yine de kontrol edilebilir.
https://coinmarketcap.com/academy/glossary/private-finance-prifi
